Testament to jedyny prawnie skuteczny sposób na to, by samodzielnie zdecydować, kto i co odziedziczy po Twojej śmierci. Bez testamentu majątek zostanie podzielony według zasad kodeksowych, które nie zawsze odzwierciedlają rzeczywistą wolę spadkodawcy. Dobrze sporządzony testament może zapobiec latom sporów rodzinnych; źle napisany – te spory wygeneruje. Jako adwokat prowadzący sprawy spadkowe w Jeleniej Górze widzę konsekwencje obu scenariuszy. W tym artykule wyjaśniam, jakie formy testamentu dopuszcza prawo polskie, co decyduje o ich ważności i jakie błędy najczęściej prowadzą do unieważnienia ostatniej woli spadkodawcy.
W tym artykule :
Rodzaje testamentów w prawie polskim – wyjaśnia adwokat z Jeleniej Góry
Prawo polskie dzieli testamenty na zwykłe i szczególne. Każda forma ma inne wymagania formalne – ich niespełnienie skutkuje nieważnością testamentu.
Testamenty zwykłe
Testament własnoręczny (holograficzny)
Najprostsza w sporządzeniu forma, niewymagająca ani świadków, ani notariusza. Aby był ważny, musi być:
- napisany w całości ręcznie przez testatora – maszynopis, wydruk komputerowy czy kserokopia odręcznego tekstu są nieważne nawet wtedy, gdy testator je podpisał,
- podpisany przez testatora – podpis powinien być złożony pod treścią i pozwalać na identyfikację osoby,
- opatrzony datą – brak daty nie zawsze prowadzi do nieważności, ale może powodować problemy dowodowe, jeśli istnieje kilka testamentów.
Nie ma ograniczeń co do nośnika ani języka – testament może być napisany na kartce papieru, w notesie, na kopercie, w języku polskim lub obcym, byle testator znał ten język.
Testament własnoręczny ma jedną poważną wadę: łatwo go zgubić lub zniszczyć. Może być też trudny do odnalezienia po śmierci testatora, jeśli nie poinformuje on bliskich o jego istnieniu i miejscu przechowywania.
Testament notarialny
Sporządzany przy udziale notariusza w formie aktu notarialnego. Notariusz spisuje treść testamentu, odczytuje go testatorowi, a następnie dokument jest podpisywany przez testatora, notariusza i ewentualnych uczestników aktu. Testament notarialny jest najtrudniejszy do podważenia – notariusz odpowiada za poprawność formalną aktu i weryfikuje zdolność testatora do czynności prawnych. Jest też przechowywany w kancelarii notarialnej i rejestrowany w Notarialnym Rejestrze Testamentów (NORT), co znacząco ułatwia jego odnalezienie po śmierci testatora.
Testament allograficzny
Forma rzadziej stosowana, choć przewidziana expressis verbis w art. 951 KC. Polega na tym, że testator oświadcza swoją ostatnią wolę ustnie wobec urzędnika: wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego – w obecności dwóch świadków. Oświadczenie jest spisywane w protokole, który odczytuje się testatorowi w obecności świadków, a następnie podpisują: testator, urzędnik i obaj świadkowie. Jeśli testator nie może podpisać, należy to odnotować w protokole. Tej formy nie może używać osoba głucha lub niema.
Testamenty szczególne
Testamenty szczególne są dopuszczalne tylko w wyjątkowych okolicznościach i tracą moc po ustaniu tych okoliczności, jeśli testator nie sporządzi testamentu zwykłego.
Testament ustny (art. 952 KC)
Może być sporządzony wyłącznie, gdy istnieje obawa rychłej śmierci testatora albo gdy wskutek szczególnych okoliczności zachowanie zwykłej formy testamentu jest niemożliwe lub bardzo utrudnione (np. klęska żywiołowa, wypadek, nagłe pogorszenie zdrowia). Wymaga obecności co najmniej trzech świadków, wobec których testator oświadcza swoją ostatnią wolę ustnie.
Treść testamentu ustnego może być stwierdzona w ten sposób, że jeden ze świadków lub osoba trzecia spisze oświadczenie testatora przed upływem roku od jego złożenia, z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma – a pismo podpiszą testator i dwaj świadkowie albo wszyscy trzej świadkowie. Jeżeli treść nie została w ten sposób utrwalona, można ją potwierdzić przez zgodne zeznania świadków złożone przed sądem w ciągu sześciu miesięcy od dnia otwarcia spadku.
Testament ustny traci moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności uzasadniających niezachowanie formy testamentu zwykłego, jeśli testator pozostał przy życiu.
Testament podróżny i wojskowy
Polska ustawa przewiduje jeszcze testament sporządzany na polskim statku morskim lub powietrznym (wobec dowódcy z dwoma świadkami) oraz testament wojskowy. Te formy mają marginalnie małe zastosowanie w praktyce kancelarii cywilnej i dlatego pomijam je w niniejszym artykule.
Kto może sporządzić testament? Zdolność testowania
Testament może sporządzić wyłącznie osoba, która:
- ukończyła 18 lat (brak wyjątków – małoletni, nawet emancypowany, nie może sporządzić testamentu),
- nie jest ubezwłasnowolniona całkowicie ani częściowo,
- w chwili sporządzania testamentu jest w stanie swobodnie i świadomie wyrazić swoją wolę – nie działa pod wpływem choroby psychicznej, innego zaburzenia czynności psychicznych, alkoholu, narkotyków ani nie jest w stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji.
Testament jest czynnością osobistą – nie można go sporządzić przez pełnomocnika ani wspólnie z inną osobą (tzw. testament wspólny jest nieważny).
Kto nie może być świadkiem testamentu?
W przypadku testamentów wymagających obecności świadków (allograficzny, ustny) – nie może pełnić tej roli osoba, dla której w testamencie przewidziana jest jakakolwiek korzyść majątkowa, ani jej:
- małżonek,
- krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia,
- osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.
Co istotne: wykluczenie dotyczy krewnych osoby czerpiącej korzyść, nie krewnych samego testatora. Brat testatora może być świadkiem, jeśli sam nic z testamentu nie dostaje. Brat spadkobiercy – już nie.
Kiedy testament jest nieważny lub może być podważony?
Wady formalne
Niespełnienie wymagań formalnych charakterystycznych dla danej formy testamentu powoduje jego nieważność. Najczęstsze błędy to:
- testament własnoręczny napisany częściowo maszynowo lub przy użyciu komputera,
- brak podpisu lub podpis złożony przed treścią testamentu,
- brak daty w sytuacji, gdy istnieje kilka testamentów i data ma znaczenie dla ustalenia, który jest późniejszy.
Wady oświadczenia woli
Testament może być nieważny, jeśli testator działał:
- w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (choroba psychiczna, głęboka demencja, stan silnego upojenia),
- pod wpływem błędu co do treści testamentu,
- pod wpływem groźby.
W każdym z tych przypadków nieważność musi stwierdzić sąd w odrębnym postępowaniu. Ciężar dowodu spoczywa na osobie, która się na nieważność powołuje.
Odwołanie testamentu
Testator może w każdej chwili odwołać testament – w całości lub w części. Odwołanie może nastąpić przez sporządzenie nowego testamentu (który wyraźnie odwołuje poprzedni albo zawiera postanowienia z nim sprzeczne) albo przez zniszczenie testamentu pisemnego lub pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność (np. przekreślenie podpisu). Sporządzenie nowego testamentu bez wyraźnego odwołania poprzedniego powoduje, że oba testamenty obowiązują w zakresie, w jakim są ze sobą zgodne – a w zakresie rozbieżności wcześniejszy ulega uchyleniu.
Wydziedziczenie i zachowek a testament
Testament daje testatowi szerokie możliwości, ale nie nieograniczone. Pominięcie w testamencie zstępnych, małżonka lub rodziców nie pozbawia ich automatycznie prawa do majątku – osobom tym przysługuje roszczenie o zachowek. Jedynym sposobem na pozbawienie najbliższych prawa nawet do zachowku jest wydziedziczenie – instytucja prawna możliwa wyłącznie w ściśle określonych przypadkach opisanych w art. 1008 KC.
Jeśli testamentu nie sporządzono lub okaże się on nieważny, zastosowanie znajdą zasady dziedziczenia ustawowego.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o testamentach lub szukasz adwokata od spraw spadkowych w Jeleniej Górze, który doradzi, jak sporządzić testament prawidłowo – zapraszam do kontaktu. Zadzwoń: 605 911 229 lub napisz: kontakt@weronikaborkowska.pl
Pełną ofertę pomocy prawnej w sprawach spadkowych znajdziesz na stronie: Prawo Spadkowe – Usługa Adwokacka
Ten artykuł jest częścią naszej stale rozwijającej się bazy wiedzy na temat Prawa Spadkowego.
Najczęstsze pytania o sporządzenie testamentu – FAQ
Czy testament napisany komputerowo jest ważny?
Nie. Testament własnoręczny musi być napisany w całości ręką testatora. Wydruk komputerowy, maszynopis czy kserokopia odręcznego tekstu – nawet opatrzone własnoręcznym podpisem – są nieważne jako testament własnoręczny. Jeśli chcesz sporządzić testament przy użyciu komputera, jedyną ważną formą jest testament notarialny.
Czy testament musi mieć datę?
W przypadku testamentu własnoręcznego data jest wymagana. Brak daty nie zawsze skutkuje nieważnością – może jednak prowadzić do poważnych problemów dowodowych, zwłaszcza gdy istnieje kilka testamentów i ustalenie, który jest późniejszy, ma kluczowe znaczenie.
Czy można zmienić testament?
Tak. Testator może w dowolnym momencie zmienić lub odwołać testament. Najlepiej zrobić to przez sporządzenie nowego testamentu z wyraźną klauzulą odwołującą poprzedni. Zniszczenie starego testamentu własnoręcznego (np. podarcie, spalenie) wywołuje taki sam skutek, pod warunkiem że testator uczynił to celowo i z zamiarem odwołania.
Gdzie przechowywać testament, żeby nie zaginął?
Testament własnoręczny można złożyć na przechowanie u notariusza lub zarejestrować w Notarialnym Rejestrze Testamentów (NORT). Testament notarialny jest automatycznie w tym rejestrze uwzględniany. Przechowywanie testamentu wyłącznie w domu, bez wiedzy bliskich o jego istnieniu i lokalizacji, to najczęstsza przyczyna jego późniejszego niezastosowania.
Co to jest Notarialny Rejestr Testamentów (NORT)?
To ogólnopolski rejestr prowadzony przez Krajową Radę Notarialną, w którym można zarejestrować fakt sporządzenia testamentu (bez ujawniania jego treści). Rejestracji można dokonać u dowolnego notariusza. Po śmierci testatora każdy notariusz może sprawdzić, czy zarejestrowany testament istnieje, co znacznie ogranicza ryzyko jego pominięcia.
Czy testament ustny jest łatwy do podważenia?
Tak. Testament ustny zależy od zeznań świadków, a zeznania ludzkie bywają omylne lub sprzeczne. Dlatego ta forma testamentu jest dopuszczalna wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych i nie powinna być stosowana, gdy możliwe jest sporządzenie testamentu pisemnego. Jeśli okoliczności na to pozwalają – zawsze lepsza jest forma notarialna lub własnoręczna.
Przeczytaj również:
→ Dziedziczenie testamentowe – jak rozporządzić majątkiem po śmierci?
→ Wydziedziczenie spadkobiercy – jak pozbawić prawa do zachowku?
→ Zachowek – co to jest, komu przysługuje i jak go dochodzić?
→ Dziedziczenie ustawowe – co to jest i jak się odbywa?