Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia to instytucja, która pozwala przyszłemu spadkobiercy zrezygnować z prawa do spadku za życia spadkodawcy – w drodze umowy zawartej z tym właśnie spadkodawcą. To jedno z rzadziej stosowanych, a zarazem jedno z bardziej doniosłych w skutkach narzędzi prawa spadkowego. Jej konsekwencje są dalej idące niż odrzucenie spadku i mogą objąć nie tylko zrzekającego się, ale i jego dzieci. Dlatego zanim cokolwiek zostanie podpisane – warto dokładnie wiedzieć, co się podpisuje.
W tym artykule:
Na czym polega umowa o zrzeczenie się dziedziczenia?
Istota umowy jest prosta: przyszły spadkobierca ustawowy zobowiązuje się, że zrezygnuje z prawa do dziedziczenia po określonej osobie – i robi to jeszcze za jej życia, za jej zgodą i wspólnie z nią. Skutek jest analogiczny do wyłączenia ze spadku: zrzekający się traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.
Umowę tę reguluje art. 1048–1050 KC. Może ją zawrzeć wyłącznie przyszły spadkodawca z przyszłym spadkobiercą ustawowym – nie można zrzec się dziedziczenia po osobie, po której byłoby się tylko spadkobiercą testamentowym. Zrzeczenie obejmuje z zasady całość praw – zarówno prawo do dziedziczenia, jak i prawo do zachowku.
Dlaczego ludzie zawierają takie umowy? Typowe sytuacje
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia bywa zawierana z różnych powodów:
Majątek obciążony długami – jeśli przyszły spadkodawca ma zobowiązania, których nie zdoła spłacić, a spadkobierca nie chce ryzykować ich dziedziczenia, zrzeczenie się z wyprzedzeniem pozwala tę kwestię uporządkować za życia obu stron, bez konieczności działania w stresie i pośpiechu po śmierci.
Rozliczenie za życia – rodzic przekazuje dziecku darowiznę lub inne świadczenie za życia, w zamian za zrzeczenie się przez to dziecko przyszłych roszczeń z tytułu dziedziczenia. Pozwala to uniknąć przyszłych konfliktów między rodzeństwem o doliczone darowizny i rozliczenie przy dziale spadku.
Unikanie konfliktów rodzinnych – gdy w rodzinie istnieją przewidywalne napięcia co do podziału majątku po śmierci, zawarcie umowy za życia może je zneutralizować w sposób dobrowolny i cywilizowany.
Majątek za granicą lub podlegający innemu prawu – zrzeczenie się może być korzystne, gdy w grę wchodzą skomplikowane sprawy transgraniczne.
Forma umowy – warunek absolutny
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia musi być zawarta w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności (art. 1048 KC). Żadna inna forma – ustna, pisemna zwykła, elektroniczna – nie jest skuteczna prawnie. Umowa zawarta bez notariusza jest nieważna i nie wywołuje żadnych skutków, jakby w ogóle nie była zawarta.
Do zawarcia umowy konieczna jest jednoczesna obecność obu stron: przyszłego spadkodawcy i przyszłego spadkobiercy (lub ich pełnomocników działających na podstawie pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego).
Treść umowy – co można w niej uzgodnić?
Prawo nie wymaga podania przyczyny zrzeczenia się. Motywacja stron pozostaje ich prywatną sprawą i nie wpływa na ważność umowy. Warto jednak dokładnie przemyśleć zakres zrzeczenia, bo strony mają w tym zakresie pewną swobodę:
Zakres przedmiotowy – zrzeczenie może dotyczyć całości praw do spadku albo tylko niektórych roszczeń, np. wyłącznie prawa do zachowku, z zachowaniem prawa do dziedziczenia. Strony mogą też ograniczyć zrzeczenie do konkretnych składników majątkowych.
Zakres podmiotowy – i tu kryje się najważniejsza pułapka praktyczna.
Skutki dla zstępnych zrzekającego się – kluczowa kwestia
Z mocy prawa zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje z zasady również zstępnych zrzekającego się – jego dzieci, wnuki i dalszych potomków (art. 1049 § 1 KC). Oznacza to, że jeśli ojciec zrzeka się dziedziczenia po swoim ojcu (dziadku dzieci), jego dzieci – bez wyraźnego zastrzeżenia w umowie – również tracą prawo do spadku po tym dziadku.
Jest to skutek, który często zaskakuje strony. Dlatego:
Jeśli strony chcą, aby zrzeczenie objęło tylko zrzekającego się, muszą to wyraźnie zastrzec w umowie – wtedy zstępni zachowają swoje prawa do dziedziczenia i do zachowku.
Jeśli strony chcą, aby zrzeczenie objęło tylko niektórych zstępnych – to też jest dopuszczalne, ale musi być wprost wskazane.
Brak jakiegokolwiek zastrzeżenia oznacza automatyczne objęcie zrzeczeniem wszystkich zstępnych zrzekającego się.
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku – różnice
| Umowa o zarzeczenie się | Odrzucenie spadku | |
| Kiedy | Za życia spadkodawcy | Po śmierci spadkodawcy |
| Forma | Akt notarialny | Oświadczenie przed sądem lub notariuszem |
| Strony | Umowa – wymaga zgody obu stron | Jednostronna czynność prawna |
| Termin | Brak -można zawrzeć w dowolnym momencie | 6 miesięcy od dowiedzenia się o powołaniu |
| Skutki dla zstępnych | Co do zasady obejmuje zstępnych | Co do zasady nie obejmuje zstępnych |
| Zachowek | Zrzeczenie obejmuje też zachowek | Odrzucenie pozbawiania prawa do zachowku |
Więcej o odrzuceniu spadku: Odrzucenie spadku – jak to zrobić i dlaczego warto?
Czy można cofnąć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia?
Tak – ale tylko za obopólną zgodą stron. Art. 1050 KC dopuszcza uchylenie skutków zrzeczenia się w drodze kolejnej umowy zawartej między tymi samymi stronami – znowu w formie aktu notarialnego. Jednostronne wycofanie się ze zrzeczenia nie jest możliwe. Jeśli spadkodawca żyje i obie strony są zgodne – można zrzeczenie cofnąć. Jeśli spadkodawca już nie żyje – cofnięcie jest niemożliwe.
Sprawy umowy o zrzeczenie się dziedziczenia są skomplikowane i wymagają starannej analizy prawnej – zarówno co do zakresu zrzeczenia, jak i jego konsekwencji dla całej rodziny. Jeśli szukasz adwokata od spraw spadkowych w Jeleniej Górze, który pomoże Ci świadomie podjąć tę decyzję – skontaktuj się z nami. Zadzwoń: 605 911 229 lub napisz: kontakt@weronikaborkowska.pl
Pełną ofertę pomocy prawnej w sprawach spadkowych znajdziesz na stronie: Prawo Spadkowe – Usługa Adwokacka
Ten artykuł jest częścią naszej stale rozwijającej się bazy wiedzy na temat Prawa Spadkowego.
Najczęstsze pytania o umowę o zrzeczenie się dziedziczenia – FAQ
Czy umowę o zrzeczenie się dziedziczenia można zawrzeć bez notariusza?
Nie. Forma aktu notarialnego jest wymagana pod rygorem nieważności. Umowa zawarta w jakiejkolwiek innej formie – ustnie, pisemnie, mailowo – jest prawnie bezskuteczna i nie wywołuje żadnych skutków.
Czy zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje też zachowek?
Tak – o ile umowa nie stanowi inaczej. Standardowe zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje zarówno prawo do dziedziczenia, jak i prawo do zachowku. Strony mogą jednak w umowie ograniczyć zakres zrzeczenia wyłącznie do prawa do zachowku, zachowując prawo do dziedziczenia – lub odwrotnie.
Czy muszę informować dzieci o zawarciu umowy?
Nie ma takiego obowiązku prawnego. Zgoda dzieci nie jest wymagana do zawarcia umowy, a ich ewentualny sprzeciw nie wpływa na jej ważność. Warto jednak pamiętać, że o ile umowa nie zawiera wyraźnego zastrzeżenia, obejmuje ona również zstępnych zrzekającego się – co może mieć dla nich poważne konsekwencje.
Czy można zrzec się dziedziczenia tylko co do części majątku?
Tak. Zrzeczenie może być ograniczone do określonego rodzaju majątku lub do konkretnych składników. Można też zrzec się wyłącznie prawa do zachowku. Zakres zrzeczenia należy precyzyjnie opisać w akcie notarialnym – nieprecyzyjne sformułowania mogą być interpretowane na niekorzyść zrzekającego się.
Co się dzieje, jeśli zrzekający się umrze przed spadkodawcą?
Zstępni zrzekającego się, jeśli umowa nie ograniczała skutków wyłącznie do jego osoby, są wyłączeni z dziedziczenia – tak jakby sami zrzekli się dziedziczenia. Jeżeli natomiast w umowie zastrzeżono, że skutki obejmują tylko zrzekającego się – jego śmierć przed spadkodawcą oznacza, że zstępni wchodzą do kręgu spadkobierców na normalnych zasadach.
Czy umowę można zawrzeć, gdy spadkodawca jest już poważnie chory?
Tak, o ile w chwili podpisania aktu notarialnego spadkodawca zachowuje zdolność do czynności prawnych i działa świadomie oraz swobodnie. Notariusz weryfikuje te okoliczności przed przystąpieniem do czynności. Jeśli istnieją wątpliwości co do stanu psychicznego lub świadomości spadkodawcy – notariusz może odmówić sporządzenia aktu.
Przeczytaj również:
→ Jak napisać testament i co zrobić, aby był ważny?
→ Dziedziczenie w Jeleniej Górze – Przewodnik po stwierdzeniu nabycia spadku
→ Przyjęcie spadku – co warto wiedzieć?
→ Zachowek – co to jest, komu przysługuje i jak go dochodzić?